Nikolaus Harnoncourt overleden

6 maart 2016

Nikolaus Harnoncourt © Marco Borggreve

Op zaterdag 5 maart is maestro Nikolaus Harnoncourt op 86-jarige leeftijd overleden. Harnoncourt was een van de toonaangevende dirigenten van de tweede helft van de twintigste eeuw. Drie maanden geleden maakte hij zijn afscheid van het concertpodium bekend. In een persoonlijke brief, gericht aan het publiek, schreef Harnoncourt toen dat lichamelijke problemen hem beletten om nog langer te dirigeren.

Authentieke vernieuwer

Nikolaus Harnoncourt werd in 1929 geboren in Berlijn, maar groeide op in Graz in Oostenrijk. Hij begon zijn muzikale carrière als cellist. Na een studie aan het conservatorium van Wenen speelde hij vanaf 1952 bij de Wiener Symphoniker. Hij zou 17 jaar in dit orkest blijven, maar ondertussen zette hij in 1953 ook belangrijke schreden op een ander pad. Samen met zijn vrouw en andere leden van de Wiener Symphoniker richtte hij het Concentus Musicus Wien op. Een ensemble dat zich richt op authentieke uitvoeringen, op authentieke instrumenten, van aanvankelijk voornamelijk werken uit de Barok. Vier jaar van historisch onderzoek gingen vooraf aan het eerste concert van het Concentus Musicus Wien, in 1957. In 1970 verliet Harnoncourt de Wiener Symphoniker om zich volledig aan het dirigeren en zijn eigen ensemble te wijden. Vanaf de jaren zeventig was hij bij alle beroemde orkesten te gast. Waarbij hij zijn kennis van de historische uitvoeringspraktijk ook overbracht op 'moderne' orkesten die op 'moderne' instrumenten spelen. Bijvoorbeeld wat betreft tempi, het gebruik van vibrato en dynamiek. Tijdens zijn carrière vormden J.S. Bach en Mozart voortdurend de kern van Harnoncourts repertoire. Al maakte hij later ook steeds meer uitstapjes naar latere werken, van bijvoorbeeld Smetana, Bruckner en zelfs Gershwin.

Nikolaus Harnoncourt in Het Concertgebouw

Weinig dirigenten zijn zo vaak in de Grote Zaal te gast geweest als Nikolaus Harnoncourt. Veelal leidde hij het Concertgebouworkest, maar hij trad ook op met het onder andere het Chamber Orchestra of Europe en zijn eigen Concentus Musicus Wien. Zijn eerste gastdirigentschap bij het Concertgebouworkest was in maart 1973, Harnoncourt leidde Bachs Johannes-Passion. De jaren daarna stond Bach met grote regelmaat op de lessenaars van de Oostenrijkse dirigent en het Concertgebouworkest. In de jaren negentig verlegde Harnoncourt zijn blikveld steeds vaker van de Barok en klassieke periode naar de Romantiek, met uitvoeringen van symfonieën van Brahms, Schumann en Dvořák. En in 2010 dirigeerde hij Smetana's volledige Má vlast. In oktober 2013 was Harnoncourt voor het laatst te gast in de Grote Zaal, hij dirigeerde toen de Vijfde symfonie van Bruckner. De Volkskrant schreef over deze 'twee vlammende uitvoeringen': 'Wat een hartstocht en betrokkenheid spreken uit zijn directie'. Luister dit concert ook terug via de site van Radio 4.

Geliefd en geprezen

Nikolaus Harnoncourt werd in oktober 2000 benoemd tot honorair gastdirigent van het Koninklijk Concertgebouworkest. Vanwege zijn grote verdiensten voor het Nederlandse muziekleven en het Koninklijk Concertgebouworkest, werd hij in december 2006 benoemd tot Ridder in de Orde van de Nederlandse Leeuw. In april 2012 kreeg Nikolaus Harnoncourt de Gouden speld van Amsterdam uitgereikt.

Nikolaus Harnoncourt dirigeert Beethoven