26 januari 2018

Verdieping: het Maarschalkerweerdorgel

Een kijkje in de bewogen geschiedenis van ons Maarschalkerweerdorgel. Dit voorjaar is het vijfentwintig jaar geleden dat het orgel na een uitgebreide renovatie in ere werd hersteld.

Verdieping: het Maarschalkerweerdorgel

Deel dit artikel

Je kunt er niet omheen: het orgel dat de Utrechtse orgelbouwer Michaël Maarschalkerweerd in 1891 opleverde staat prominent te pronken in Het Concertgebouw. Een sieraad voor oog en oor in de Grote Zaal, dit romantische instrument dat met zijn vele kleur- en klankmogelijkheden een Koninklijk Concertgebouworkest op zich is. Toen het orgel meer dan honderdvijfentwintig jaar geleden voor het eerst klonk in de Eerste orgelsymfonie van Alexandre Guilmant, gloorde er een grote toekomst voor dit majestueuze apparaat waarvan de klank geheel beantwoordde aan de toenmalige smaak. Maar de praktijk bleek  weerbarstig. Het grootse instrument werd vrij snel een zorgenkindje voor de bestuurders van Het Concertgebouw.

In 1929 was het orgel al nauwelijks meer te gebruiken, mede omdat door een strenge winter het gebouw flink moest worden verwarmd, ventielen en windladen gingen lekken en de motor vervangen moest worden. Nadat Maarschalkerweerd het instrument weer had opgelapt, bleef het pappen en nathouden. Bovendien veranderde de muzikale smaak: orgelspecialisten meenden halverwege de vorige eeuw dat er veel veranderd diende te worden aan het originele romantische klankconcept. Het instrument, zo vond men, moest veel helderder. Tussen 1954 en 1962 vond een drastische renovatie plaats, waarbij veel originele onderdelen van Maarschalkerweerd verloren gingen of werden gewijzigd.

Twee decennia later, toen het instrument alweer allerlei mankementen had, waaide er opnieuw een nieuwe orgelwind: het veranderde instrument werd als ‘vlees noch vis’ beoordeeld. Men vond dat – met te weinig financiële middelen – er te veel geprobeerd was van een romantisch symfonisch orgel een neobarok instrument te maken. Het orgel werd nog wel gebruikt, onder meer in 1988 toen de restauratie van Het Concertgebouw én het afscheid van chef-dirigent Bernard Haitink werden gevierd met de uitvoering van Mahlers Achtste symfonie. Toen niet veel later een opname van Paul Hindemiths Kammermusik nr. 7 slechts met heel veel pijn en moeite kon worden gerealiseerd – slechts de helft van het orgel was te gebruiken – was het voor iedereen duidelijk: het orgel moest opnieuw onder handen worden genomen.

In 1990 werd een nieuwe orgelcommissie het eens over de uitgangspunten bij de volgende opknapbeurt. Men koos voor de restauratie en conservering van de oorspronkelijke delen van het orgel van 1891. Daarnaast zou het instrument beter dan voorheen moeten kunnen worden ingezet in de hedendaagse concertpraktijk en dan met name in het negentiende- en twintigste-eeuwse repertoire. Orgelbouwfirma Flentrop uit Zaandam kreeg de opdracht en stak op 22 oktober 1990 de eerste handen uit de mouwen. Omdat de Grote Zaal overdag en ’s avonds volop in gebruik was, gingen de orgelbouwers de komende tweeëneenhalf jaar vooral in de nachtelijke uren aan de slag.

Eerdere vernieuwingen als een extra vierde klavier – dat amper functioneerde – en een zogenaamd ‘elektro-pneumatisch’ systeem – waardoor een speler nauwelijks invloed op een toon kon uitoefenen – gingen naar het grof vuil. Het pijpwerk van Maarschalkerweerd, waaraan in de afgelopen honderd jaar flink was geknoeid, kreeg zijn oorspronkelijke lengte en klank terug. Om het orgel meer body te geven en een volwaardige gesprekspartner te kunnen laten zijn van het orkest – dat de afgelopen eeuw in klanksterkte was gegroeid – voegde de orgelbouwer dertien nieuwe registers toe. Er kwam bovendien een nieuwe speeltafel, uitgerust met een computersysteem voor de registers én een monitor waarop de dirigent te zien kon zijn.

De restauratie van het Maarschalkerweerdorgel in 1992.

De inwijding van het gerestaureerde orgel vond plaats op 18 maart 1993. Huisorganist Leo van Doeselaar speelde met het Koninklijk Concertgebouworkest onder leiding van Riccardo Chailly tijdens dit feestelijke concert een speciaal voor de gelegenheid gecomponeerd orgelconcert van Tristan Keuris en Feria IV van Franco Donatoni. Het instrument – uit Mahlers tijd – kon ook weer in alle glorie meewerken in het Mahler Festival in 1995.

Na de inwijding klonk het de afgelopen vijfentwintig jaar in verschillende hedendaagse stukken voor orgel en orkest. In 1995, 1997 en 2008 speelde Van Doeselaar onder meer in werken van Sofia Goebaidoelina; in 1997 in Equatorial van Edgard Varèse, in 2003 in Wolfgang Rihms orgelconcert Unbenannt IV en in 2016 in Detlev Glanerts Requiem voor Jheronimus Bosch. Romantische werken met een belangrijke inbreng van het orgel komen ook weer prachtig tot hun recht op het Maarschalkerweerdorgel, waaronder natuurlijk de bekende Orgelsymfonie van Camille Saint-Saëns maar ook diens Cyprès et lauriers (2007), Charles Tournemires Poème (2007) en Charles-Marie Widors Orgelsymfonie, op. 42bis (2009). De solistische kwaliteiten van het instrument zijn de afgelopen jaren regelmatig te horen tijdens de Robeco SummerNights.

De afgelopen vijfentwintig jaar is de conditie van het orgel nauwgezet op peil en in de gaten gehouden. Hopelijk kunnen concertbezoekers de komende decennia de kwaliteiten van het instrument regelmatig in de Grote Zaal bewonderen. Onderaan deze pagina vindt u een lijst met concerten waarin het Maarschalkerweerdorgel te horen is.

tekst: Dirk Luijmes

Dit artikel verscheen eerder in Het Concertgebouw Magazine, editie maart/april/mei 2018


  • Zondag 22 december 2019


    • Amsterdams Gemengd Koor: Bachs Weihnachtsoratorium

      Zondag 22 december 2019 20:15Grote Zaal

      Amsterdams Gemengd Koor, Het Promenade Orkest, Paul Valk (dirigent)
      Amsterdams Gemengd Koor, Het Promenade Orkest, Paul Valk (dirigent), Lauren Arminshaw (sopraan), Dave ten Kate (countertenor), Falco van Loon (tenor), Bas Kuijlenburg (bas-bariton), Gerrie Meijers (Maarschalkerweerdorgel), Rob Nederlof (kistorgel/klavecimbel)
      J.S. Bach
      J.S. Bach Weihnachtsoratorium, cantate 1, 2, 3, 4 en 6, BWV 248

  • Maandag 23 december 2019


    • Jules van Hessen dirigeert Händels Messiah

      Maandag 23 december 2019 19:30Grote Zaal

      Koor van de Nederlandse Händelvereniging, Holland Symfonie Orkest, Jules van Hessen (dirigent)
      Koor van de Nederlandse Händelvereniging, Holland Symfonie Orkest, Jules van Hessen (dirigent), Hendrickje Van Kerckhove (sopraan), Dave ten Kate (countertenor), Peter Gijsbertsen (tenor), Raoul Steffani (bariton), David Jansen (klavecimbel), Wybe Kooijmans (orgel)
      Händel
      Händel Messiah, HWV 56

  • Dinsdag 24 december 2019


    • Kerstavonddienst

      Dinsdag 24 december 2019 20:00Grote Zaal

      Choral Voices, Schola Davidica, Kloosterkerkkoor
      Choral Voices, Schola Davidica, Kloosterkerkkoor, Vocaal Ensemble Magnificat, Daniel Rouwkema (dirigent), Martine Salomons (sopraan), Jan Lenselink (piano), Everhard Zwart (orgel), Noord Nederlands Jeugd Orkest

  • Vrijdag 17 januari 2020


    • Andris Nelsons leidt het Koninklijk Concertgebouworkest

      Vrijdag 17 januari 2020 20:15Grote Zaal

      Koninklijk Concertgebouworkest, Andris Nelsons (dirigent), Håkan Hardenberger (trompet)
      Koninklijk Concertgebouworkest, Andris Nelsons (dirigent), Håkan Hardenberger (trompet), Pierre-Laurent Aimard (piano), Groot Omroepkoor
      Skrjabin, B. Dean, Beethoven
      Beethoven selectie (uit 'Die Geschöpfe des Prometheus', op. 43)
      B. Dean Dramatis personae
      Skrjabin Prométhée, le poème du feu, op. 60
      Laatste kaarten!
      Bekijk concert
      Laatste kaarten!
      Bekijk concert

  • Zondag 19 januari 2020


    • Andris Nelsons leidt het Koninklijk Concertgebouworkest

      Zondag 19 januari 2020 15:15Grote Zaal

      Koninklijk Concertgebouworkest, Andris Nelsons (dirigent), Håkan Hardenberger (trompet)
      Koninklijk Concertgebouworkest, Andris Nelsons (dirigent), Håkan Hardenberger (trompet), Pierre-Laurent Aimard (piano), Groot Omroepkoor
      Skrjabin, B. Dean, Beethoven
      Beethoven selectie (uit 'Die Geschöpfe des Prometheus', op. 43)
      B. Dean Dramatis personae
      Skrjabin Prométhée, le poème du feu, op. 60
Wij raden u aan om uw concertkaarten te bestellen via een andere browser. Gebruik hiervoor Chrome, Firefox, Safari, Edge of Internet Explorer versie 10 of hoger.