Ólafur Arnalds: ‘Ik hoop dat niemand als vreemde naar huis gaat’

Ólafur Arnalds behoeft nauwelijks introductie. De IJslandse componist en muzikant, bekroond met een BAFTA Award, staat bekend om zijn karakteristieke stijl waarin ambient, klassieke muziek en elektronica samenkomen. Met vijf soloalbums en talloze projecten en samenwerkingen, waaronder het elektronische duo Kiasmos met Janus Rasmussen, geldt hij internationaal als een van de meest onderscheidende componisten van deze tijd.

Vlak voor zijn nieuwe tournee spreek ik hem over zijn meest ambitieuze project tot nu toe. In Falling Apart Together verbindt hij muziek, theater en publieksparticipatie in een poging om vreemden dichter bij elkaar te brengen.

Zijn meest ambitieuze tour tot nu toe

‘Het voelt een beetje alsof je met Lego bouwt’, vertelt Arnalds over de voorbereidingen. De eerste twee weken werkte hij voornamelijk alleen met zijn elektronica en piano. Daarna kreeg de productie stukje bij beetje vorm: eerst de drummer, vervolgens de geluidstechnici, de strijkers, het decor en ten slotte het licht.

‘We zijn nog steeds aan het bouwen. Normaal gesproken zijn tien repetitiedagen een ongekende luxe. Voor deze productie is het nauwelijks genoeg. Meestal doen we alles in drie dagen. Maar dit is de meest ingewikkelde tour die we ooit hebben gemaakt.’

De paradox van verbondenheid

Waarom dat zo is, wordt duidelijk als we verder praten over Falling Apart Together. ‘Ik reis inmiddels al zo’n vijftien jaar over de wereld en heb veel zien veranderen’, vertelt Arnalds. ‘Het is interessant om te zien dat mensen steeds sterker met elkaar verbonden raken. Toch heb ik het gevoel, en velen met mij, dat we juist verder uit elkaar groeien.’

Het idee voor de tour ontstond vanuit die tegenstelling. Technologie heeft communicatie eenvoudiger gemaakt dan ooit, maar sociale media, algoritmes en toenemend individualisme lijken mensen ook verder van elkaar te verwijderen. ‘Ik wilde onderzoeken of een concert misschien juist een manier kan zijn om die afstand te verkleinen’, zegt Arnalds. ‘Om ons weer samen te brengen.’

Hij benadrukt dat de voorstelling geen groots sociaal experiment is. ‘Het gaat om de poging zelf. Daar draait deze tour om: het proberen. Laten we proberen elkaar weer samen te brengen. Dat is de enige ambitie die we hebben.’

Laten we proberen elkaar weer samen te brengen. Dat is de enige ambitie die we hebben

De avond is opgebouwd als een verhaal, met als doel iets te veranderen tussen de mensen in de zaal. ‘We hopen dat een ruimte vol vreemden verandert in een gemeenschap’, zegt hij. ‘Dat de persoon naast je niet langer als een vreemde aanvoelt.’

Waarom zoveel verhalen over rouw gaan

Via de website kunnen bezoekers vooraf videovragen beantwoorden. Bijvoorbeeld: Wat mis je in je leven? en Kun je een moment beschrijven dat veel te snel voorbijging? De antwoorden laten opvallende patronen zien. ‘Sommige reacties zijn grappig, andere heel persoonlijk. Ze gaan over vriendschappen of mooie herinneringen aan de studietijd’, vertelt Arnalds. ‘Maar opvallend veel reacties gaan over verlies en verdriet. Om de een of andere reden blijkt rouw een belangrijk thema.’

De video’s worden onderdeel van de voorstelling. Daardoor is geen enkele avond hetzelfde. ‘Als mensen het op een bepaalde avond veel over verlies hebben, loop je natuurlijk met een ander gevoel de zaal uit dan wanneer ze over iets anders spreken.’ Juist die onvoorspelbaarheid fascineert hem. ‘Niets ligt echt vast.’

Meer dan een concert

Falling Apart Together wordt gepresenteerd als een hybride concert, al dekt die term volgens Arnalds nauwelijks de lading. ‘Een concert, een theaterstuk en bijna een gemeenschappelijk ritueel smelten samen tot één geheel.’

Opmerkelijk genoeg brengt hij niet de conventies van theater naar een concert, maar werkt hij juist andersom. Hij vertrekt vanuit de bekende ingrediënten van een concert: licht, geluid, muziek, publiek en artiesten op een podium. Met die elementen creëert hij iets dat theatraal aanvoelt. ‘We maken eigenlijk theater zonder acteurs, dansers of traditioneel script. Dat is het zo ongeveer.’

We maken theater zonder acteurs, dansers of traditioneel script

Toch ligt er onder de voorstelling wel degelijk een zorgvuldig uitgewerkte structuur. Persoonlijke verhalen en bijdragen van het publiek verschillen per avond, maar de rode draad blijft hetzelfde. ‘We bouwen de voorstelling op als een verhaal. Het gaat niet simpelweg om het podium op lopen en nummers spelen’, zegt Arnalds. ‘Hoewel de verhalen kunnen veranderen, is er een duidelijke structuur die we hebben ontworpen en gerepeteerd om het verhaal op de juiste manier te vertellen.’

Alles tegelijk op het podium

Dat maakt de productie aanzienlijk ingewikkelder dan een conventionele tournee. Decor, licht, koor, publieksvideo's en muziek moeten naadloos samenkomen. ‘De grootste uitdaging voor mij is om al die elementen tegelijk te combineren.’

Wanneer ik hem vraag naar het geheim van een sterke voorstelling, moet hij lachen. ‘Daar ben ik zelf ook nog achter aan het komen. Ik hoop dat deze lange voorbereidingsperiode helpt. Het wordt veel. Ik ben een beetje zenuwachtig, maar vooral nieuwsgierig naar hoe ik dit elke avond met volle energie kan doen.’ Zijn recept is verrassend eenvoudig: voldoende rust nemen, mediteren, goed eten en gezond blijven.

Een gemeenschap voor één avond

Uiteindelijk is de ambitie achter Falling Apart Together opmerkelijk eenvoudig. ‘Ik hoop dat mensen de zaal binnenkomen met de verwachting naar een concert te gaan, maar vertrekken met het gevoel deel uit te maken van een gemeenschap.’

Misschien is dat wel de kern van het project. In een wereld waarin technologie ons voortdurend belooft met elkaar te verbinden, richt Arnalds zich op iets veel directers: samen in één ruimte zijn, samen luisteren en vreemden iets vertrouwder laten voelen. ‘Ik hoop dat mensen geïnspireerd raken om hun eigen gemeenschap te versterken’, voegt hij toe. ‘Om ons weer dichter bij elkaar te brengen.’

De voorstelling pretendeert niet een oplossing te bieden voor eenzaamheid of de afstand die veel mensen ervaren. Ook beweert Arnalds niet dat muziek en theater de wereld kunnen veranderen. Het gaat hem om de poging zelf.

‘Laten we het proberen’, zegt hij. En misschien is dat voor nu genoeg.

Met dank aan Ambitus Presents.