Raphaël Pichon: ‘Wij zijn geen opgezette dieren’

‘Crescendissimo!’, roept Raphaël Pichon terwijl hij zijn armen de lucht in werpt. Geen detail uit Mozarts partituur ontsnapt aan zijn aandacht. Een inzet mag scherper, een frase lichter, een crescendo spannender. Zodra alles op zijn plaats valt, gaan beide duimen omhoog.

De repetities vinden plaats in La Grande Salle, een voormalige fabriekshal op het terrein van FAST, de nieuwe culturele wijk van Fiminco in Romainville, ten oosten van Parijs. Terwijl buiten een herfstzonnetje schijnt, is het binnen ijzig kil. Musici hebben hun jas aan of een sjaal omgeslagen, een enkeling heeft zelfs zijn muts opgezet. Ondanks de droge akoestiek is de ensembleklank helder en warm. De concentratie is bijna tastbaar.

Vandaag is de vierde en laatste repetitiedag voor Pygmalions nieuwe project: Mozarts Mis in c, beter bekend als de ‘Grote’ mis, die ze combineren met werk van navolgers Bruckner, Mendelssohn en Schubert. De komende dagen zetten ze het programma op cd. Daarna volgt een tournee langs tien Europese concertzalen, waaronder Het Concertgebouw.

Alles begint bij de woorden

Pichon – wilde haardos, blauw overhemd, wijde lichte broek – gaat volledig op in de muziek. De kou lijkt op hem geen vat te hebben. Sierlijk gebarend, soms bijna dansend, vuurt hij de musici aan. Veel zingt hij voor. Op hoeveel manieren kun je ‘amen’ laten klinken? Hoe kleur je ‘benedictus’ en ‘in excelsis’? Tekstexpressie, daar draait het in zijn optiek om. De muzikaliteit van de woorden ligt aan de basis van alle muziek. En dat geldt net zo goed voor het koor als het orkest.

Het is de kunst om de woorden achter de noten te ontdekken

‘Er bestaat geen muziek zonder woorden’, legt Pichon even later uit. ‘Zelfs een symfonie is doordrenkt van taal. Het is de kunst om de woorden achter de noten te ontdekken, te begrijpen en ze met de muziek te verbinden.’ Die opvatting raakt aan de essentie van wat Pygmalion is: een volledige symbiose van koor en orkest.

De ochtendrepetitie zit erop. Een korte wandeling naar een eettentje net buiten het voormalige industrieterrein voert langs de imposante gebouwen van FAST. Op een steenworp afstand van La Grande Salle is sinds kort het Parijse conservatorium gevestigd, verderop verrijzen galeries en ateliers. Van reuring is nog geen sprake. De gloednieuwe cultuurcampus oogt verlaten. 

Tekst gaat verder onder de fotocarrousel.

Eén spanningsboog, vier componisten

Pygmalion is ‘hot’. Twintig jaar geleden richtte Pichon, toen nog student zang en viool, het gezelschap op. Met zijn eigenzinnige interpretaties en vernieuwende concepten laat het op historische instrumenten spelend ensemble een frisse wind waaien door de wereld van de oude muziek. In zijn programma’s, veelal multidisciplinair opgezet, plaatst het bekende meesterwerken in een verrassende, nieuwe context en legt het dwarsverbanden in de muziekgeschiedenis bloot. Zo ook in dit programma, waarin Mozarts onvoltooide mis wordt aangevuld met weinig gehoorde stukken van bekende componisten.

‘Mozart componeerde de mis nadat hij Bach had ontdekt’, licht Pichon wandelend toe. ‘Dat hoor je: de contrapuntische schrijfwijze was nieuw voor hem. Hetzelfde geldt voor Mendelssohn, zij het later. Zijn muziek komt voort uit dezelfde schok.’ Ook Bruckner en Schubert grepen elk op hun eigen wijze terug op de sacrale polyfonie. Eén spanningsboog verbindt de verschillende werken. Hoe dat uitpakt, is ook voor Pichon een verrassing. Hij grijnst: ‘Vanmiddag tijdens de generale repetitie zal dat blijken.’

Waarom experiment noodzakelijk is

Musiceren zonder risico bestaat voor hem niet, zegt Pichon terwijl hij een Franse taco en een blikje cola bestelt. ‘De muziek van vóór het eind van de negentiende eeuw laat ruimte voor eigen beslissingen, omdat veel details in de partituur niet precies zijn genoteerd. Denk aan dynamiek, tempo, frasering, timbre. Dat nodigt uit tot discussie en experiment.’ Het verklaart waarom hij tijdens repetities veel aan het woord is. ‘Meer dan een dirigent van een willekeurig symfonieorkest’, lacht hij.

Het is onze plicht om de oude muziek levend te houden

‘Dankzij de eerste generaties barokpioniers is de oude muziek mainstream geworden. Maar wij leven in een andere tijd. Het is onze plicht om die muziek levend te houden en te experimenteren met nieuwe manieren van overdracht. Anders worden we een museum, dan sterven we uit.’ Hij valt even stil. ‘Of, nee, uitsterven is niet het woord dat ik bedoel’, zegt hij terwijl de vertaalapp op zijn telefoon raadpleegt. ‘We veranderen in opgezette dieren’, verschijnt daarop in het Nederlands in beeld.

‘Wij zijn een nomadengroep’, vervolgt Pichon. ‘We spelen in concertzalen en kerken, maar ook op onverwachte locaties, zoals fabriekshallen en zelfs een onderzeebootbunker tijdens ons festival in Bordeaux, voor allerlei soorten publiek. Dat werkt ongelooflijk verrijkend. Het dwingt ons om met een kritische blik naar onszelf te kijken en ons te blijven vernieuwen.’ 

Tekst gaat verder onder de fotocarrousel.

Menselijke verbondenheid boven religie

Nog even over Mozart. Is de ‘Grote’ mis voor hem een religieus of theatraal werk? ‘Geen van beide’, antwoordt Pichon stellig. ‘Mozart is Mozart. Hoewel hij gelovig was, componeerde hij een uiterst humane mis. Neem het Laudamus te, dat zit vol humor. Mozart was misschien wel de enige componist die plezier maakte met God. Boven elke religie staat de menselijke verbondenheid. Dat is waar deze mis voor mij over gaat.’ En die boodschap is in onze tijd misschien wel actueler dan ooit, vindt Pichon.

Curieus detail: Mozart schreef de mis ter gelegenheid van zijn huwelijk met Constanze Weber. Bij de première in 1783 zong zijn kersverse echtgenote de sopraanpartij. Die partij wordt nu vertolkt door de bekende sopraan Sabine Devieilhe, de vrouw van Pichon. De parallel heeft voor hem geen diepere betekenis. ‘Voor mij telt vooral de chemie.’ Zojuist tijdens de repetitie zong Devieilhe het Et incarnatus est. Na afloop tikten de strijkers met hun stokken op hun instrumenten, als blijk van hun bijval. ‘We kennen elkaar door en door. Op het podium ontstaat een bijna vanzelfsprekende intimiteit. Het orkest weet precies hoe het haar moet volgen.’

Op het podium ontstaat een bijna vanzelfsprekende intimiteit

Pichon neemt snel de laatste happen van zijn taco, dan vliegt hij door naar de volgende pauzeafspraak: een interview met een Franse cameraploeg die vandaag filmopnamen maakt voor een reportage over Devieilhe. Intussen druppelen de musici de repetitieruimte binnen.

De middagrepetitie begint met Schuberts driestemmige canon Lacrimoso son io. Pichon experimenteert met de plaats van de solosopraan: vooraan of tussen de koorleden? In Mendelssohns Hora est krijgt de baritonsolist een plek naast de trombones. Steeds zoekt de dirigent naar de ideale klankbalans. De verschillende stemmen en kleuren mengen zich tot een krachtige proloog op Mozarts mis.

Amsterdam in het hart

Pichon kijkt uit naar de tournee. Amsterdam heeft een speciale plek in zijn hart. ‘Ik ben dol op de stad.’ Twee jaar geleden verbleef hij een maand lang aan de Prinsengracht toen hij bij De Nationale Opera werkte aan de productie Le lacrime di Eros. Als jonge countertenor zong hij in Het Concertgebouw onder dirigenten als Gustav Leonhardt, Ton Koopman en Jordi Savall. Met Pygmalion debuteerde hij er in 2021 met Brahms’ Ein deutsches Requiem. Hij keerde terug voor Bachs Matthäus- en Johannes-Passion en maakte in mei van dit jaar zijn dirigeerdebuut bij het Concertgebouworkest.

Wat is zijn favoriete plek in Amsterdam? Pichon pakt zijn telefoon erbij. ‘Hoe heet dat café ook alweer?’ En dan, gevonden: ‘De Jaren, met dat prachtige terras aan de gracht.’

Voor Pichon zijn de gelukkigste momenten die ná een concert. ‘Dan voel ik me beter dan ervoor.’ Hoe dat komt? Zijn bruine ogen glimmen. ‘Misschien is juist dat de kracht van muziek.’

Foto’s: Mathilde Assier (zwart-witfotografie), Liesbeth Houtman (gelegenheidskiekjes)