‘De muziek gaat veel meer leven’ - boventiteling in de Kleine Zaal

De boventiteling in de Kleine Zaal was een lang gekoesterde wens, zegt Corné Ran, sinds twee jaar concertprogrammeur van de Kleine Zaal. Al jaren voor zijn komst werd erover gesproken. Ran is blij dat het nu zover is. ‘Het eerste wat mij opviel, is de enorme rust en concentratie in de zaal. De focus ligt nu helemaal op de zanger. Het lijkt zelfs wel of er minder wordt gehoest.’

Het eerste wat mij opviel, is de enorme rust en concentratie in de zaal

Belangrijk uitgangspunt was voor hem de toegankelijkheid. ‘Een deel van ons publiek is zeer talig, maar we hopen ook mensen te verwelkomen die minder bekend zijn met het liedrepertoire. We kozen daarom voor boventiteling in het Nederlands, steeds twee regels, zodat je precies kunt volgen wat de zanger zingt. Het mooie is: je krijgt op deze manier veel meer mee, de expressie van de zanger bijvoorbeeld. Zo ontstaat ruimte om je te identificeren met de tekst. Die ritselende tekstblaadjes leiden alleen maar af. Met boventiteling gaat de muziek veel meer voor je leven.’

Van links naar rechts: Corné Ran, Eveline Karssen en Siep Romijn © Awesta Darwesh 

Logistieke puzzel

De nieuwe boventiteling maakt deel uit van het renovatieplan van de Kleine Zaal, zegt Siep Romijn, assistent-coördinator techniek. Er ging een logistieke puzzel aan vooraf, want waar plaats je het scherm? ‘Aanvankelijk wilden we, net als in de Grote Zaal, het scherm inhangen, maar we liepen al snel tegen praktische bezwaren aan, zoals de beperkte opbouwruimte. Daarom kozen we voor een vaste constructie. Plan B was drie schermen boven het podium te monteren, zodat het publiek overal optimaal zicht zou hebben.’ Dit keer zat de podiumingang in de weg. Uiteindelijk bleef er maar één plek over die ook esthetisch verantwoord was: tussen de pilaren in het midden van het podium.

Het ledpaneel zit verstopt achter de gordijnkoof. Met één druk op de knop zakt de koof een halve meter en wordt het scherm zichtbaar. Noem het een geniaal staaltje techniek. Romijn lacht: ‘Wist je dat het mechaniek afkomstig is van een elektrisch verstelbaar bureau? We hebben het blad eraf gezaagd en de voeten in de muur gemonteerd.’

Internationaal voorop

Omdat voor één ledpaneel is gekozen, zijn zaken als inkijkhoek en contrastratio extra belangrijk, benadrukt Romijn. ‘Van tevoren had ik mijn zorgen: zou het scherm overal leesbaar zijn? Ook als je op de eerste rij zit of op het balkon? Je kunt nog zoveel meten, uiteindelijk moet je het in de zaal testen.’ Er viel een pak van zijn hart toen hij de boventiteling voor het eerst in werking zag. ‘Ik dacht: pfew, het pakt gelukkig goed uit.’

Je hebt de zanger direct in het vizier

Het Concertgebouw loopt internationaal voorop met de manier waarop het boventiteling bij liedrecitals presenteert. ‘Ik ken geen andere zaal die dit op precies dezelfde wijze doet’, zegt Ran. Hij is tevreden met de plaatsing van het scherm in het midden van de zaal, boven de vleugel. ‘Zo hoef je niet steeds naar links of rechts te kijken en heb je de zanger direct in het vizier.’

Letterlijke vertaling

‘Het moet in één oogopslag duidelijk zijn waar de tekst over gaat’, vindt ook Eveline Karssen, van huis uit klassiek zangeres en verantwoordelijk voor de tekstinvoer en de bediening. Tijdens de liedrecitals zit zij met laptop en een stapel partituren in een hoekje op het balkon. ‘Mensen zullen misschien geen idee hebben dat er tijdens het concert iemand voortdurend op een knopje drukt.’

Eveline Karssen op haar plekje in een hoekje van het balkon © Awesta Darwesh 

Als regisseur boventiteling bij De Nationale Opera deed Karssen ruime ervaring op. Het begint met een goede Nederlandse vertaling van de liedtekst, legt ze uit. ‘Daarna luister ik naar de muziek. Vervolgens deel ik de cues in, die ik inteken in de partituur.’

Het is belangrijk om heel secuur de muziek te volgen

De boventiteling mag vooral niet de aandacht trekken, aldus Karssen. ‘Het is belangrijk om heel secuur de muziek te volgen. De vertaling moet zo letterlijk mogelijk zijn. We hadden voor het eerste concert, op 3 februari, een mooie poëtische vertaling op rijm van Schuberts Winterreise. Voor boventiteling bleek die echter ongeschikt. Er stond bijvoorbeeld: “Er rolt een traan langs mijn winterjas”, terwijl je in het Duits hoorde: “Er rolt een traan langs mijn wang.” Dat leidt af. Dat wat je hoort, wil je ook in beeld zien.’

De boventiteling in de Kleine Zaal in werking tijdens het recital op 3 februari met Schuberts Winterreise, met tenor Allan Clayton en pianist Paul Lewis © Jessie Kamp

Contact maken

De eerste concerten met boventiteling zitten erop. Ran ontving veel positieve reacties, zowel van het publiek als van de musici. ‘Een pianist zei: “Ik begeleid al dertig jaar liedrecitals, maar zoiets geweldigs heb ik nog nooit meegemaakt.” De musici kijken bovendien niet langer tegen een zaal met gebogen koppies aan, ze kunnen veel beter contact maken.’ Bijkomend voordeel is ook dat het licht in de zaal op standje ‘gedimd’ kan. ‘Mensen hoeven immers geen tekst op papier meer mee te lezen.’

Een pianist zei: ‘Ik begeleid al dertig jaar liedrecitals, maar zoiets geweldigs heb ik nog nooit meegemaakt’

Natuurlijk roept het afscheid van de papieren liedteksten nostalgische gevoelens op – ook bij Ran. Voor de bezoekers die gewend zijn om de liedteksten thuis na te lezen, heeft hij een tip. ‘Ik raad iedereen aan om op internet te kijken: daar zijn bijna alle teksten in de originele taal te vinden.’

Stiekem droomt hij alvast over toekomstige mogelijkheden. ‘Je zou willen dat je de vertaling ook in het Engels kunt weergeven, voor expats en toeristen.’ Voor nu heeft Ran een duidelijke wens. ‘Ik hoop dat mensen hun vrienden- en kennissenkring enthousiasmeren: die liedrecitals met boventiteling in Het Concertgebouw zijn zo bijzonder, dat zou je ook eens moeten zien.’ 

De verbouwing van de Kleine Zaal is mede mogelijk gemaakt door de Stichting Edwin Bouw Fonds, het Fonds Kleine Zaal en de genereuze bijdragen van twee particuliere schenkers.