Op Ontdekking: De piano

Voorlopers van de piano zijn onder meer het clavichord en het klavecimbel. Het clavichord klinkt vrij zacht en op het klavecimbel kun je op één klavier geen verschil maken tussen hard en zacht. Onhandig, want in de praktijk wilden componisten en uitvoerders meer nuances in dynamiek kunnen aanbrengen. Omstreeks 1700 vond Bartolomeo Cristofori in Florence een instrument uit waarbij hamertjes bij het indrukken van een toets tegen de snaren slaan. Hoe harder het hamertje de snaar raakt, hoe harder de snaar trilt en hoe krachtiger het geluid wordt.

Bartolomeo Cristofori, die geldt als de uitvinder van de fortepiano

Het grote verschil tussen hard en zacht dat hierdoor mogelijk werd, was zo bijzonder dat het instrument fortepiano – oftewel ‘hardzacht’ – werd genoemd. Ook de naam pianoforte komt voor, waarmee min of meer hetzelfde instrument wordt bedoeld. Beide namen zijn af te korten tot… piano!

Pedalen

Andere vernieuwingen waren een groter klavier, dat uiteindelijk 88 toetsen telde, een rijker volume en de pedalen. Het rechterpedaal, dat met meest wordt gebruikt, laat een toon doorklinken nadat je de toets hebt losgelaten. Het linkerpedaal schuift het klavier iets op, waardoor de hamertjes de snaren niet volledig raken. Je krijgt dan niet alleen een zachter geluid, maar ook een mildere klankkleur. Het middenpedaal van een vleugel laat alleen de noten doorklinken die op dat moment zijn ingedrukt. De noten die je daarna speelt, blijven niet klinken. Bij een rechtopstaande piano heeft het middenpedaal een andere functie: een stuk vilt schuift tussen de hamertjes en de snaren, waardoor de klank aanzienlijk zachter wordt. Dit dient puur om huisgenoten en buren tevreden te houden.

Andere vernieuwingen waren een groter klavier, een rijker volume en de pedalen

Componisten

Zo ontstonden veel nieuwe mogelijkheden voor componisten en hun klaviermuziek. Beethoven zette al een flinke stap vooruit, maar Chopin was de eerste échte pianocomponist. Hij dacht niet vanuit de muziek, maar vanuit het instrument. Hoe laat je de piano het mooist klinken? Zijn Nocturnes zijn bijzonder geliefd. Chopins tijdgenoot en vriend Liszt gooide het over een andere boeg en zocht de grenzen op van het instrument. Hoe virtuoos kun je erop spelen, en hoe groot kan het geluid zijn? Dat liet hij horen in bijvoorbeeld zijn Hongaarse Rapsodieën. Als eerste pianist speelde Liszt hele concerten uit het hoofd en kreeg en hij de zaal stil met slechts één instrument.

Ook Schumann was een echte pianocomponist en componeerde grootse werken, waaronder Carnaval. Brahms, Tsjaikovski, Rachmaninoff, Prokofjev en vele anderen ontwikkelden de pianomuziek vervolgens verder met de mooiste pianostukken. Zo hebben het Tweede en Derde pianoconcert van Rachmaninoff een bijna mythische status verworven.

Bouwers

Ondertussen bleven de rechtopstaande piano en vleugel zich verder ontwikkelen. De vleugel in zijn huidige vorm bestaat ongeveer honderdvijftig jaar. Welke bouwer maakt tegenwoordig de mooiste instrumenten door iets nét een beetje anders te doen dan de concurrent? Dat is een kwestie van smaak, maar Steinway & Sons is het merk dat je meestal op de grote concertpodia vindt. Ook vleugels van Fazioli en Bösendorfer worden voor concerten gebruikt. Een gemiddelde vleugel is zo’n 1,80 meter lang. De concertvleugel Steinway D is met 2,74 meter een stuk groter. Daarmee loopt ook de prijs op: een nieuwe Steinway D is zo duur als een half appartement. Piano’s zijn net auto’s: je kunt het zo duur maken als je wilt.

Steinway D in de Grote Zaal © Awesta Darwesh

Pianomeesters

Aan instrumenten en componisten is dus geen gebrek, maar het zijn de pianisten die de muziek tot leven brengen. Daarvan zijn er te veel om allemaal op te noemen. Een paar grote meesters uit het verleden zijn Vladimir Horowitz, Svjatoslav Richter, Arthur Rubinstein en Radu Lupu. Enkele levende legendes zijn Krystian Zimerman, Grigory Sokolov en András Schiff en sterren van de nieuwe generatie zijn Lang Lang, Yuja Wang en Daniil Trifonov. Zij treden geregeld op in Het Concertgebouw. Ook uit Nederland komen veel getalenteerde pianisten. Wibi Soerjadi treedt al meer dan dertig jaar op in zijn kerstgala in Het Concertgebouw, en ook Hannes Minnaar en Nikola Meeuwsen zijn vaste gasten.

Met talloze getalenteerde pianisten, prachtige instrumenten en schitterende muziek voor zowel professionele musici als amateurs biedt de piano eindeloos veel mogelijkheden: van grote klassieke solostukken tot muziek van Einaudi. Of het nu gaat om een simpel liedje op een stationspiano of om de virtuoze kunsten van Yuja Wang in Het Concertgebouw: de piano is er om pianisten én luisteraars te laten ervaren hoe mooi pianomuziek is. En daarin slaagt het instrument al sinds het bestaat.