Hagen Quartett: ‘We kijken niet met weemoed terug, maar met vreugde’

Januari 1984: in de Kleine Zaal was het piepjonge Hagen Quartett te gast. Bij het graven in de archieven komt een zwart-witfoto tevoorschijn waarop tamelijk serieuze neuzen de camera in kijken. Twee broers en twee zussen uit het gezin Hagen vormden het kwartet. Twee keer veranderde de samenstelling. De Duitse violist Rainer Schmidt speelt vanaf 1987 tweede viool, maar met Lukas (primarius), Clemens (cello) en Veronika Hagen (altviool) bleef de familieband hecht.

Het Hagen Quartett in 1984, destijds met Annette Bik (links) op tweede viool

Groot nieuws is dat het Hagen Quartett een streep zet onder zijn carrière. Het is mooi geweest. Op 26 en 27 februari spelen ze hun laatste concerten in de Kleine Zaal.

De Hagens vormen inmiddels een beroemde clan. Recente loten aan de stam en zichtbaar in het veld zijn de cellisten Julia Hagen, dochter van Clemens, en Oscar Hagen, zoon van Lukas.

Kleine Zaal

Twee kwartetleden van het eerste uur, Clemens en Lukas Hagen, zitten klaar voor een Zoomgesprek vanuit Salzburg, van oudsher de thuisstad van de familie. We leggen het programma van januari 1984 aan hen voor: Mozart, Kodály, Brahms. ‘Nee, dat zou ik niet meer weten’, zegt Lukas, ‘te lang geleden. Belangrijker is dat de Kleine Zaal een van onze lievelingszalen is om in op te treden. En, heel bijzonder, we speelden er altijd twee keer. De strijkkwartetserie zit zo in elkaar dat we twee avonden vlak na elkaar ons programma konden uitvoeren. Dat is een unicum en heel fijn, niet in- en uitvliegen, maar even kunnen aarden op een plek.

Het Hagen Quartett speelt in een afgeladen Kleine Zaal, oktober 2013 © Ronald Knapp

Over de akoestiek van de Kleine Zaal hoeven we het niet te hebben, die is gewoonweg fantastisch voor kamermuziek

Clemens: ‘Over de akoestiek hoeven we het niet te hebben, die is gewoonweg fantastisch voor kamermuziek. De grootte, de sfeer, de geschiedenis die op een prettige manier voelbaar is. Dat alles maakt zo’n zaal.’

Lukas: ‘We hebben bij jullie niet onze langste speelgeschiedenis. Die ligt in Wenen, in het Konzerthaus. Daar spelen we sinds 1983 nagenoeg zonder onderbreking, behalve dan tijdens corona.’

Zo’n kwartetleven is zeer intens

Waarom stoppen ze? Lukas: ‘Dat was een natuurlijk besluit, we hebben het er al een aantal jaren over. Je moet niet vergeten dat we echt een schitterende tijd hebben gehad. Verdergaan zonder kwartet geeft lucht om andere dingen te doen.’

Clemens: ‘Zo’n kwartetleven is zeer intens, het is niet makkelijk om daar nog veel zaken naast te doen. Het is een groot goed om je dag vrijer te kunnen invullen, en niet alleen naar de kwartetkalender. We denken er alle vier hetzelfde over.’

Gouden tijd

De strijkers van het Hagen Quartett maakten een gouden tijd mee, met vele concerten en opnames. Geen druk van de sociale media, geen flitsende website, zaken die in de huidige tijd onmisbaar zijn. Alles draaide om de muziek en de muziek alleen, en die ging kriskras door de geschiedenis. De nadruk lag daarbij, naast diverse samenwerkingen, op het grote hardcore kwartetwerk.

We wilden altijd zo diep mogelijk in de materie duiken

Lukas: ‘We wilden altijd zo diep mogelijk in de materie duiken en het leven als kwartet leven, en ook daarvan genieten.’

Clemens: ‘Er zijn onderling zoveel ideeën voorbijgekomen, muzikale ideeën. We hebben ons altijd afgevraagd: wat interesseert ons, wat maakt kwartetspelen zo boeiend? Daarop hebben we steeds gereageerd in de stappen die we zetten. Op een gegeven moment was dat: alle Beethovenkwartetten spelen, bijvoorbeeld. Maar een einddoel als kwartet? Nee.’

Familieband

De familieband is sterk. Drie van de vier kwartetleden zijn Hagens. Toch viel dat familie-idee weg, en nam het kwartet het over. ‘Je vormt een kwartet van musici die allemaal hetzelfde doel hebben’, zegt Clemens. Lukas: ‘Het zijn van familie is eerder voor de buitenwereld een interessanter gegeven dan voor ons. Je zou aan Rainer moeten vragen hoe het voor hem was om tussen familieleden terecht te komen. Dat was ongetwijfeld voor hem wennen, maar ook voor ons. Maar een samenstelling moet zich altijd zetten.’

Je probeert altijd nog dichter bij de waarheid van een stuk te komen

Lukas: ‘Een ontwikkeling in onze klank heeft vanaf het begin plaatsvonden en is ook nooit klaar. Altijd probeer je nog dichter bij de waarheid van een stuk te komen, nog verder de inhoud ervan te ontdekken. En dat is precies wat het spannendste is als je muziek maakt. Gezamenlijk die wens te hebben verklaart ook waarom je het zo lang volhoudt als kwartet. De liefde voor de muziek, het repertoire, het werken in een kwartet hebben we gepassioneerd met elkaar gedeeld.’

Het Hagen Quartett repeteert in de Kleine Zaal, september 2016 © Ronald Knapp

Clemens: ‘Een grote verandering was het gevoel dat doorsijpelde dat we echt met elkaar in gesprek zijn in de muziek. Dan verandert de agogiek, het omgaan met tijd, het soort vibrato. Als je opnames van nu naast die van 35 jaar geleden legt, hoor je niet hetzelfde kwartet.’

Want het leven ontwikkelt zich, en er is bovendien niet maar één waarheid om muziek uit te voeren. Lukas: ‘Ja, en dat is het mooie aan muziek, die kun je op zoveel verschillende manieren interpreteren. Goed of slecht is ook niet een punt, wat je doet moet overtuigen. Als de luisteraar ontroerd is, als je het publiek iets kunt laten ervaren, dan is het interessant geweest wat je hebt gedaan. Ik zou je ook niet kunnen vertellen wat nu de Hagen-klank is, die is steeds anders. Je probeert de juiste klank te vinden bij een stuk, zodat de muziek het beste tot zijn recht komt.’

Ik zou je niet kunnen vertellen wat nu de Hagen-klank is, die is steeds anders

Clemens: ‘We geven alle vier les, en daarbij gaat het nooit over techniek. Het niveau van de musici tegenwoordig is trouwens absurd hoog. Het gaat eigenlijk altijd over de muziek zelf. En ervaringen moeten ze zelf opdoen, dat is voor veel jonge musici heel spannend, hoe gaat het lopen voor mij? En ze moeten vooral veel fouten maken, dat helpt, daar leer je het meeste van.’

Eigen school

En een school, komen de Hagens uit een school, of vormen ze zelf een school? Clemens: ‘Wat wij allemaal apart hebben bijgedragen aan ons kwartet, maakt ons uniek. Uit onze persoonlijkheden hebben we een eigen geluid als kwartet ontwikkeld. In die zin zou je kunnen zeggen dat we onze eigen school hebben gemaakt, onze speelschool.’

Het Hagen Quartett voor het eretableau van de Concertgebouw Prijs, januari 2019 © Ronald Knapp

We hebben vele gelukkige momenten mogen meemaken, maar de Concertgebouw Prijs staat wel zo’n beetje bovenaan

In 2019 werd het Hagen Quartett gelauwerd met de Concertgebouw Prijs, vanwege de bijzondere bijdrage die de musici in de loop van de tijd hebben geleverd aan het artistieke profiel van Het Concertgebouw. Clemens: ‘We hebben vele gelukkige momenten mogen meemaken, maar deze prijs staat wel zo’n beetje bovenaan. Dit eerbewijs is heel belangrijk voor ons geweest.’

Eén keer speelde het Hagen Quartett in de Grote Zaal vanwege de coronapandemie, oktober 2020 © Eduardus Lee

Straks zit de slottournee erop. Na de zomervakantie is de agenda leeg. Is dat vreemd? Lukas: ‘Ik zou willen zeggen: heerlijk! Voor het eerst in 45 jaar een lege kwartetagenda.’

Clemens: ‘Dat gevoel van vrijheid is ongekend. En hoe lang leven we nog? Je gezondheid, de situatie in de wereld? Ik denk echt bij mezelf: ik mag me gelukkig prijzen als ik nog een paar mooie jaren kan meemaken. Vooralsnog ga ik ook niets missen van het kwartet. Dat klinkt gek, hè? Ik kijk niet met weemoed terug, maar met vreugde. We hebben het fantastisch gehad.’

Lukas Hagen glimlacht: ‘Dat voel ik precies zo. Je verwachtte een heel ander antwoord, niet?’