Oksana Lyniv: ‘Zonder cultuur bestaat een land niet’

In het Youth Symphony Orchestra of Ukraine spelen tieners en jongvolwassenen uit alle delen van Oekraïne. Velen ambiëren een professionele loopbaan in de muziek, al is dat gezien de catastrofale omstandigheden in hun land geen vanzelfsprekendheid. Dat Oksana Lyniv het Youth Symphony Orchestra of Ukraine (YSOU) oprichtte, had niets met politiek te maken; dat was nog vóór de oorlog, in 2016. Lyniv: ‘Nu, tien jaar later, bevinden we ons in een geheel andere situatie, hebben spelers hun woonplaats, hun school moeten verlaten, familie verloren.’

Het Youth Symphony Orchestra of Ukraine en dirigent Oksana Lyniv in actie © Kai Bienert

De 48-jarige Lyniv is internationaal actief op de grote podia, in september keert ze terug naar Het Concertgebouw voor de NTR ZaterdagMatinee. De afgelopen jaren heeft ze met een klein team gewerkt aan de groei van het YSOU. Wat begon als een muziekproject, groeide uit tot een plek waar talentontwikkeling, educatie en ontmoeting centraal staan. Dankzij fondsen worden alle kosten voor de deelnemers gedragen. Sinds het uitbreken van de oorlog vinden de repetities noodgedwongen buiten Oekraïne plaats, omdat de veiligheid in eigen land niet langer gegarandeerd kon worden. Na buitenlandse tournees keert een deel van de musici terug naar huis, terwijl inmiddels ongeveer de helft elders in Europa woont.

Ruimte om te dromen

Het orkest geeft de spelers de ruimte om te geloven dat een muzikale carrière misschien voor hen is weggelegd. Dat is in Oekraïne op dit moment niet mogelijk. Zo’n orkest geeft een impuls. Kinderen kunnen er dromen: dit is wat ik wil, orkestmusicus zijn. Lyniv: ‘Een voorbeeld: vorig jaar kwam er een vijftienjarig meisje meespelen, ze deed voor het eerst mee in een orkest. Ze kon na afloop van een concert echt verdrietig zijn omdat ze vond dat ze niet goed genoeg had gespeeld. Ze heeft zich fantastisch ontwikkeld. Op een gegeven moment kwam ze naar me en zei: “Ooit wil ik graag concertmeester zijn van dit orkest.” Ze wilde haar collega’s leiden, nieuwe musici omarmen. Ze komt uit een klein Oekraïens dorp. Die kinderen maken wat mee.’

De orkestleden missen hun thuis, hun taal en vrienden, hun hele culturele achtergrond

Een thuis ver van huis

Veel orkestleden volgen inmiddels onderwijs of een studie in het buitenland. Ze verlieten hun land niet uit vrije wil, maar omdat de situatie hen daartoe dwong. Daarbij moesten ze zich ook nog een nieuwe taal eigen maken. ‘Dat is iets heel anders dan wanneer je vrijwillig je land verlaat’, zegt Lyniv. ‘Ze missen hun thuis, hun taal en vrienden, hun hele culturele achtergrond. Maar als je school, je opleidingsinstituut verwoest is, moet je wat.’ Juist daarom betekent een orkestproject van enkele weken zoveel. Het biedt de deelnemers tijdelijk het gevoel weer thuis te zijn, in hun eigen cultuur en taal. ‘Dat ze op die manier elkaar sterker maken hoor je ook in onze concerten. Ze stoppen hart en ziel in die muziek.’

Lyniv is dankbaar dat ze het YSOU heeft opgericht in een gelukkiger tijd, een periode waarin haar carrière als dirigent van de grond kwam. Contacten en verbintenissen ontstonden, haar netwerk breidde zich uit. Contacten die ze nu kan aanschrijven om zaken mogelijk te maken voor het jeugdorkest.

Muziek als identiteit

Tijdens de zomertournee staan Dvořáks Achtste symfonie en het Eerste pianoconcert van Brahms geprogrammeerd, met de jonge Oekraïner Illia Ovcharenko. ‘We wilden graag een pianoconcert spelen en kwamen uit op Brahms. Zijn Eerste pianoconcert is muziek van een jonge hond die grenzen wilde doorbreken, zijn eigen stem wilde laten horen. Hij zocht zijn weg. In zekere zin zijn het leeftijdgenoten, Brahms en de jonkies in het jeugdorkest: ook zij zoeken hun eigen weg op dit moment.’

Op de ochtend van het gesprek was Lyniv nog in Praag. Ze was per trein uit Oekraïne aangekomen en reisde van daaruit verder naar Duitsland, waar ze woont. Omdat het Oekraïense luchtruim gesloten is, zijn vluchten vanuit het land niet mogelijk.

We willen in een Europese context, in de muziek van de wereld te staan, maar ook onze eigen identiteit ontwikkelen

Haar overstaptijd in Praag gebruikte ze nuttig, met een bezoek aan het Dvořák-museum en het graf van de componist. ‘Ik keek uit over de oude stad, over de rivier, en ervoer zoveel schoonheid. Dvořák was erg bezig met zijn Tsjechische wortels en had de wil om die identiteit in zijn muziek te laten horen. Hij was enorm patriottistisch. Dat resoneerde in mij toen ik daar stond, en dat resoneert ook in ons, Oekraïners: we willen in een Europese context, in de muziek van de wereld staan, maar ook onze eigen identiteit ontwikkelen.’

Een spiegel van onze tijd

‘Het jeugdorkest staat voor het brengen van de Oekraïense cultuur’, vervolgt Lyniv. ‘Ik vind het belangrijk dat de jonge musici niet alleen werk uitvoeren dat lang geleden geschreven is, maar ook muziek die onze tijd reflecteert, muziek als een spiegel waarin we onszelf zien. In Het Concertgebouw spelen we Reflections of Hope van de Oekraïense componist Eduard Resatch: wat te doen we als we oog in oog staan met een apocalyptische catastrofe?’

Je leeft in een situatie waarin je zorg draagt voor mensen, zelfs als je ze niet kent

‘In mijn appartement in Lviv’, zegt ze, ‘wonen steeds andere mensen, ook die ik niet ken. Vluchtelingen. Ik liet mijn sleutel achter. Een vriend van me heeft kennissen in het appartement ondergebracht. Mijn ouders hebben thuis ook extra kamers gereedgemaakt en geven ontheemden onderdak. Mijn vader verbouwt van alles in de tuin, en doet dat steeds meer, omdat we steeds meer gasten hebben. Je leeft in een situatie waarin je zorg draagt voor mensen, zelfs als je ze niet kent.’

De kracht van schoonheid

Muziek noemt Lyniv levensreddend. ‘Het is dan wel geen eerste levensbehoefte, maar zonder cultuur bestaat een land niet’, redeneert ze. ‘Met cultuur kun je je verleden bewaren en iets nieuws voor de toekomst creëren.’

Met cultuur kun je je verleden bewaren en iets nieuws voor de toekomst creëren

Wat betekent het woord schoonheid op dit moment voor Lyniv? ‘De schoonheid van gevoelens. De schoonheid van gevoelens tussen mensen, die moet meer ontwikkeld worden. Klassieke muziek is een belangrijke factor om daarin te sturen. Om gevoelig te zijn voor elkaar. Niet alleen om te praten, maar ook om te luisteren.’