Volksmuziek uit Peru door Música Temprana

‘Weet je wat mijn grootste uitdaging is?’, zegt Adrián Rodríguez Van der Spoel. ‘Om niet te veel tophits achter elkaar op het programma te zetten. Het ritme van de Latijns-Amerikaanse muziek die wij spelen is zo virtuoos en krachtig, mensen zijn vaak totaal overrompeld. Het is de kunst om af en toe ook wat rustiger stukken in te lassen.’

Achter zijn beeldscherm klapt Rodríguez Van der Spoel enthousiast in zijn handen om zijn woorden kracht bij te zetten. De Argentijns-Nederlandse dirigent en musicus overwintert in zijn geboorteland, waar het volop zomer is. Op de achtergrond kwetteren vogels. Af en toe neemt hij een slokje mate, een typisch Argentijnse kruidenthee die je drinkt met een metalen rietje.

Onuitputtelijke bron van studie

Rodríguez Van der Spoel is de drijvende kracht achter Música Temprana, het ensemble dat hij vijfentwintig jaar geleden in Nederland oprichtte. Hij was toen net klaar met zijn studies koordirectie en compositie aan het Conservatorium van Amsterdam. Met Música Temprana specialiseert hij zich in de Latijns-Amerikaanse muziek vanaf het moment dat Columbus voet aan wal zette tot de onafhankelijkheidsoorlogen in het begin van de negentiende eeuw.

De vele invloeden van inheemse, Spaanse en Afrikaanse bevolkingsgroepen maken de Latijns-Amerikaanse muziek tot een onuitputtelijke bron van studie. Rodríguez Van der Spoel reist, duikt archieven in, snuift culturen op en reconstrueert handschriften. Dat alles doet hij met grote bevlogenheid. Zijn programma’s hebben altijd te maken met kolonisatie, vertelt hij. ‘De geschiedenis van de regio is complex. Het is mijn missie om de grote verhalen uit het verleden via muziek voor het voetlicht te brengen.’

Adrián Rodríguez Van der Spoel © Simon van Boxtel

Het is mijn missie om de grote verhalen uit het verleden via muziek voor het voetlicht te brengen

Música Temprana bracht onder meer programma’s met muziek uit de Boliviaanse jezuïetenmissies en over de muzikale voorgeschiedenis van de Misa criolla van Ariel Ramírez. Het ensemble heeft geen vaste kern: de bezetting wisselt per project. ‘Nederland telt veel musici met een Latijns-Amerikaanse achtergrond’, aldus Rodríguez Van der Spoel. ‘Ik werk met mensen die weten hoe de harp in Mexico wordt bespeeld, of de cuatro in het Caribisch gebied. De samenkomst van al die nationaliteiten is verrijkend; dat was nergens anders mogelijk geweest.’

Bailes, Tonadas & Cachuas

Het programma Bailes, Tonadas & Cachuas stelt de volksmuziek uit het laat-achttiende-eeuwse Peru centraal, in de nadagen van het koloniale tijdperk. ‘Je hoort het begin van een eigen volksmuziek, met invloeden van de diverse bevolkingsgroepen’, zegt Rodríguez Van der Spoel, die er in 2013 niet alleen een cd maar ook een boekpublicatie aan wijdde.

De muziek is bewaard gebleven in de Codex Trujillo del Perú, een verzameling van negen boeken, samengesteld door Martínez Compañón (1737-1797). Deze geestelijke, geboren in Baskenland, kwam in 1768 naar Peru, waar hij in 1779 werd benoemd tot bisschop van Trujillo. ‘In opdracht van de Spaanse koning deed hij verslag van het wel en wee in deze belangrijke koloniale nederzetting’, vertelt Rodríguez Van der Spoel. ‘De codex bevat meer dan veertienhonderd aquarellen die een levendig beeld schetsen van het dagelijks leven, en van de flora en fauna. Daartussen bevinden zich ook muziektaferelen. Ze laten zien hoe muziekinstrumenten er in die tijd uitzagen, en in welke combinaties ze werden gebruikt: viool met gitaar of harp bijvoorbeeld, soms aangevuld met inheemse instrumenten. De aquarellen zijn rijk aan detail: je kunt soms zelfs zien hoeveel snaren een muziekinstrument heeft.’

Aquarel uit de Codex Trujillo del Perú

‘Stel je voor: het bisdom van Trujillo, in het noordwesten van Peru, was bijna twee keer zo groot als Duitsland. Zeven jaar lang reisde de bisschop met zijn gevolg per ezel door deels onherbergzaam gebied: over hoge bergen, langs brede rivieren en door de jungle. De muziek die hij onderweg in de dorpen hoorde, legde hij vast in twintig partituren.’ Dat deed hij opmerkelijk goed, vindt Rodríguez Van der Spoel. ‘Hij beschikte duidelijk over muziekkennis. De ritmes zijn nauwkeurig genoteerd, hij schreef op voor welke instrumenten en voor welke gelegenheid de muziek was bedoeld, en hij gaf aanwijzingen voor de interpretatie.’

De codex bevat meer dan veertienhonderd aquarellen die een levendig beeld schetsen van het dagelijks leven

‘Eén ding moeten we niet vergeten’, benadrukt Rodríguez Van der Spoel. ‘De bisschop was opgeleid in barok Spanje; hij noteerde de muziek alsof hij een Europees stuk transcribeerde. Maar dit is geen muziek die klonk aan het hof of in een kapel in Madrid, dit is volksmuziek. Door de filter van zijn cultuur moeten we begrijpen wat de bisschop heeft gehoord.’

Kritische houding

Van alle stukken maakte hij eigen transcripties. Behulpzaam daarbij waren de veldopnamen die in jaren vijftig van de vorige eeuw in de bergen van Peru zijn gemaakt. ‘De cultuur van de bergbevolking is sterk conservatief en traditioneel, je mag aannemen dat er sinds het einde van de achttiende eeuw nauwelijks iets is veranderd. Wat staat er in de partituur, wat hoor je en wat ga je doen? Die vragen te beantwoorden vergen een kritische houding en een flinke dosis creativiteit.’

Aquarel uit de Codex Trujillo del Perú

De codex bevat drie soorten muziek: bailes, tonadas en cachuas. ‘De tonada is van oorsprong Spaans’, legt Rodríguez Van der Spoel uit. ‘Je herkent haar aan de driedelige maatsoort en de polyritmiek, maar de pentatonische melodieën zijn typisch Latijns-Amerikaans. De cachua is een eenvoudige cirkeldans uit de hoge bergen van Peru. Ook de baile is een dans, maar dan zonder tekst. Het is muziek die op straat bij feesten en processies werd uitgevoerd.’

Dubbele bodem

De Spaanse teksten zijn doorspekt met inheemse woorden uit het Quechua en het Moche. Ze gaan over sensuele liefde, religieuze gevoelens en herinneringen aan historische gebeurtenissen, zoals de gevangenneming van Atahualpa, de laatste Inca-heerser. ‘Vaak hebben ze een dubbele bodem’, zegt Rodríguez Van der Spoel. ‘Een tekst die op het eerste gezicht de liefde als onderwerp heeft, blijkt bij nadere lezing over verraad te gaan: niet het verraad in de liefde, maar dat van Pizarro, de veroveraar van Peru. Of neem de tonada El Congo, over de slavernij. Onrechtvaardigheid is een terugkerend thema. De koloniale geschiedenis van Latijns-Amerika blijft vaak verborgen achter gevoelens van schaamte. Dus als je me vraagt wat wij vandaag van dit repertoire kunnen leren, dan hoop ik dat de emoties en de verbeeldingskracht van de muziek het historisch besef stimuleren.’

Ik hoop dat de emoties en de verbeeldingskracht van de muziek het historisch besef stimuleren

Música Temprana trad op van Utrecht tot Bolivia, en in vele steden daartussenin. Met het programma Bailes, Tonadas & Cachuas maakt het gezelschap zijn Concertgebouwdebuut. ‘Ja, het werd tijd, hè’, zegt Rodríguez Van der Spoel knipogend. Met andere formaties speelde hij al wel in de Kleine Zaal. ‘De akoestiek is fantastisch, je hoort elk detail. Ik denk dat de Zuid-Amerikaanse klanken er prachtig tot hun recht zullen komen.’